Starzno - zarys dziejów

Starzno istniało prawdopodobnie jeszcze przed 1310 r. Brakuje jednak dokumentów umożliwiających odtworzenie dziejów miejscowości w tamtych czasach.
Jako wieś leżąca przy samej granicy musiało Starzno wiele ucierpieć na skutek XV-wiecznych wojen. W dokumencie z 1564 r. odnajdujemy wzmiankę o „villa deserta Starzno” (opuszczonej wsi Starzno). W tym też roku nastąpiło ponowne założenie wsi. Starosta człuchowski, Stanisław Latalski, przydzielił sołtysowi Peterowi Konewce 40 włók ziemi celem zasiedlenia je rolnikami; 4 włóki Konewka mógł zatrzymać dla siebie jako dziedziczną własność. Poza tym przysługiwało Peterowi Konewce prawo do łowienia ryb w Jeziorze Głębokim (Depersk) i Starzeńskim; otrzymał także łąkę oraz mógł zatrzymać dla siebie trzecią część dochodów z karczmy i kar pieniężnych (co trzeci fenig). Peter Konewka nie podlegał przez 10 lat opodatkowaniu. Dokument na nowo zakładający Starzno wystawiony został przez hrabiego Latalskiego w dniu 6 lipca 1564 r., a zatwierdzony przez króla Stefana Batorego w 1577 r.
Lustracja z 1565 r. mówi następująco o Starznie: „Wieś Starsna, 6 mil od zamku na granicach kaszubskich, która temi czasy przez p. starostę osadzona nowo, w której osiadłości włók 10, które osiedli gburzy 3 i sołtys, i może się więcej przyczynić, gdy się rozkopa rola. Ci gburzy i sołtysi mają wolności do 10 lat. A wszakże płacić będą exspirata libertate tak, jak inszy gburzy. Jezioro przy tej wiosce przezwane Starsno. Z tego pożytku nie masz, iż się w nie gburzy kaszubscy wcielają, którego jem bronią. Jest niemałe w długości i w szerokości. Summa dochodów wsi Starsna 0”.
W 1631 r. Peter Konewka otrzymał od starosty Melchiora Weihera 2 włoki ziemi oraz zezwolenie na wolny połów ryb na własne potrzeby. Miał za to m.in. pilnować granicy, baczyć na lasy i pastwiska. Powyższy układ zatwierdzony został przez króla Zygmunta w 1632 r.
W 1653 r. mieszkało w Starznie 11 osób (z tego 7 rolników). Płacili oni między innymi roczną daninę kościelną wynoszącą 40 florenów. W 1682 r. istniało we wsi 46 zagospodarowanych morgów ziemi oraz 7 pustych morgów lemańskich.
Lustracja Starzna z 1664 r.: „Wieś Starzno. Włok 25. Szołtyskich 4, lemańskich dawnych 3, lemańskich per commutationem za włoki Przechlewskie 4, szarwarkowych 14; gburow bywało 7, teraz nie masz tylko 3”.
W tym samym roku donoszono: „Wieś Starzno…Pod tą wsią zaraz mieszka Adam Hinca, który ma włokę roli za przywilejem, od pana Latalskiego nadanym anno 1581, a od króla jego mci Zygmunta III stwierdzonym. Powinność jego granic pilnować, żeby żadnej w gruntach nie było szkody”.
W połowie XVIII w. szlachcic Jakob Modrzewski otrzymał niewielki majątek (lemaństwo), który przejął od Johannesa Mieka i Georga Zbrowskiego. W 1748 r. potomek Konewki przedłożył komisarzom Jablonskiemu i Larzackowi pewne pismo z 1632 r., w którym ówczesny sołtys, Paul Konewka, zawiadamia, że chętnie zakupiłby barcie, które po śmierci Petera Bresinskiego przypadły na powrót zamkowi. Podstarosta Peter Bonin Solicki przychylił się do prośby Konewki, lecz w swym piśmie zapomniał złożyć podpisu. Komisarze doradzili właścicielowi listu, żeby postarał się o przywilej. Dopisek z 1712 r. podaje granice starzeńskich terenów pszczelarskich. Ważność tych granic zatwierdził zarząd „Bractwa Pszczelarzy” (Beutnerbrüderschaft), do którego należeli: sołtys Peter Goede z Koczały, Jakob Büttner z Koczały, Martin Lietz ze Starzna, Martin Sich i Martin Arndt. W tamtych czasach istniało w Starznie wielu bartników, ponieważ uboga gleba gwarantowała mieszkańcom jedynie niewielkie plony.
W 1768 r. król Stanisław August przydzielił na własność szlachcicowi Rekowskiemu 1 włokę ziemi we wsi Starzno wraz z gruntem, zwanym Ostrow (Ostrówek), który starosta Latalski przekazał w 1599 r. Jakobowi Konewce.
Miejscową karczmę przejął w 1746 r. Michael Komischke. Radziwiłłowski dokument podkreśla, że do karczmy starzeńskiej od dawna należało 18 morgów ziemi. Oprócz tych 18 morgów, otrzymał Komischke dodatkowo 6 (wykarczowanych przez sołtysa Steinecka). Ale skoro pole nie było nic warte, przydzielił mu starosta dodatkowo 15 morgów ziemi w wiejskim lesie, oraz - w zamian za 60 guldenów rocznie – prawo do wytwarzania piwa i gorzałki. Kolejnym właścicielem karczmy został Georg Baumann, którego rodzina posiadała ją do 1945 r.
W 1827 r. zawarł rząd z Johannesem Baumannem (który wytwarzał rocznie 3 beczki piwa i 1/8 wódki) kontrakt, według którego miał on zrezygnować z produkcji napojów, za co będzie zwolniony z rocznego podatku o 10 talarów.
Po wymarciu rodziny Konewka sołtysie włości zmieniały często swych właścicieli. W 1772 r. wolnym sołtysem był Franz Nehring, w 1845 r. – Wilhelm Pahl, któremu rozwiązane zostało zobowiązanie bezpłatnego zarządzania urzędem sołtysim (przeniesiono je na lemaństwo Michaela Berndta).
Na krótko przed 1870 r. obszar majątku Starzno Szlacheckie (Adlig Starsen) – dotychczas samodzielnego – połączony został ze wsią Starzno Królewskie (Königlich Starsen). Starzno Szlacheckie i Starzno Królewskie zaczęły stanowić jedną gminę wiejską, która w 1910 r. utraciła 781 ha ze swego obszaru (zakupił go skarb państwa i zalesił). W 1928 r. nastąpiło wcielenie do gminy Starzno Ostrówka i Niesiłowa.
Ostatnim włodarzem Starzna przed 1945 r. był Josef Kanthak. Po 1945 r. nastąpiło przymusowe wysiedlenie mieszkańców Starzna.
Po zakończeniu drugiej wojny światowej Starsen otrzymało nazwę Starzno i należy obecnie do gminy Koczała. Liczba mieszkańców w roku 1994: 101.

Kościół w Starznie

Mały, drewniany kościółek znajdujący się we wsi, którego dach kryty jest gontem, należał od wieków – jako filia – do kościoła katolickiego w Koczale.
Kościół poświęcony został św. Mikołajowi i jest jednym z najstarszych kościołów ziemi człuchowskiej. Pierwszy kościół w Starznie pochodził prawdopodobnie jeszcze z XIII w. Wokół kościoła znajduje się cmentarz, na którym pochowani są zmarli obu wyznań.
Raport wizytacyjny z 1653 r. donosił, że ówczesny kościół wybudowany został przez heretyków (ewangelików), nie był poświęcony, również imię patrona było nieznane. Dalej w tym samym sprawozdaniu donoszono, że wszyscy we wsi są katolikami, ale „frigidi”. Starzeński kościół stanowił już w tamtym czasie filię kościoła katolickiego w Koczale. Mszę odprawiał co drugą (lub trzecią) niedzielę ksiądz z Koczały; w pozostałe niedziele „Baccalaureum, qui legit conciones germanicas”.
Dwa dzwony znajdujące się przed drugą wojną w kościele, pochodziły z 1648 i 1925 r. Pierwszy z nich odlany został w Gdańsku i nosił napis: „Divino Auxilio Fudit Me Gerhardo Benning Gedani 1648” . (Z pomocą Boga odlał mnie Gerhard Benning, Gdańsk).
Kościół starzeński posiada zabytkowy wystrój wnętrza, do którego należą: ołtarz główny barokowy z końca XVII w. o bogatej dekoracji akantowej, z dwoma obrazami (Koronacja MB i Opłakiwanie); ambona późnobarokowa z 1 połowy XVIII w.; chrzcielnica z 1 połowy XVIII w., krucyfiks późnobarokowy z XVIII/XIX w.
Ewangelicy zamieszkujący Starzno w 1925 r. stanowili 27,5 % ogółu ludności i należeli do kościoła ewangelickiego w Pietrzykowie.

Odnośnie szkolnictwa w Starznie odsyłam do artykułu: "Szkoła katolicka w Starznie".

Materiały źródłowe:

Blanke A.: Aus vergangenen Tagen des Kreises Schlochau. Geschichte der Ortschaften. Schlochau 1936.
Brunner E.: Schlochau. Entstehung und Entwicklung einer Verwaltungs- und Wirtschaftseinheit im deutschen Osten. Leipzig 1939.
Hoszowski S.: Lustracja województw Prus Królewskich 1624. Gdańsk 1967.
Panske P.: Documenta capitaneatus Slochoviensis (1471-1770), Toruń 1935.
Vollack M., Lemke H.: Der Kreis Schlochau. Kiel 1974.

Warto obejrzeć:

Akwarele ze Starzna

Twoje uwagi

Powrót