Jacek Bublewicz - Szkoła ewangelicka w Starej Brdzie Pilskiej

Biblioteka Koczalska - Floetensteiner Bibliothek

www.koczala.hiazintus.com

Wybór tekstów

Jacek Bublewicz

Szkoła ewangelicka w Starej Brdzie Pilskiej

Z dziejów szkół północnej części ziemi człuchowskiej w XIX wieku

Szkoła w Starej Brdzie Pilskiej istniała od 1847 r.
Z dniem 15 czerwca 1878 r. urząd nauczycielski w Starej Brdzie Pilskiej objął Ottomar Guth. Przed powołeniem Gutha nauczał w Starej Brdzie Pilskiej nauczyciel Rütz, który przeszedł w stan spoczynku 1 października 1877 r. Guth przybywając do Starej Brdy Pilskiej miał 23 lata a przygotowany został do wykonywania swego zawodu w seminarium nauczycielskim w Malborku. Nauczyciel ten nauczał w miejscowej szkole do 1881 r. Dnia 15 października 1881 r. nastąpiło jego przeniesienie do pobliskiego Pietrzykowa. Ottomar Guth zarabiał w Starej Brdzie Pilskiej 750 marek i był zatrudniony jedynie prowizorycznie.
Następcą Gutha został Franz Helbing, który również pobierał swe nauki w Malborku. Helbing objął stanowisko nauczyciela w Starej Brdzie Pilskiej dnia 15 października 1881 r.
W odpowiedzi na wniosek złożony przez księdza Gronaua z Koczały, Królewski Rząd w Kwidzynie zwrócił się dnia 30 maja 1882 r. do powiatowego inspektora szkolnego, Treichla z Człuchowa, z prośbą o zapytanie się nauczyciela Balzera ze Starzna, czy ten niechciałby w Starej Brdzie Pilskiej nauczać dzieci wyznania katolickiego religii i jaką by żądał zapłatę za każdorazowe udanie się do tej miejscowości, aby udzielać w niej raz w tygodniu wspomnianej lekcji. Balzer przyjąłwszy tą propozycję zapragnął otrzymywać za każde udanie się do Starej Brdy Pilskiej 3 marki. Również 3 marki (przeciętnie w roku 114 marek) dostawał za lekcję religii w Starej Brdzie Pilskiej August Longear ze Starzna, który udzielał swych lekcji w sobotę od 1 do 3 godz. (1887 r.); na zajęcia te uczęszczały również dzieci wyznania katolickiego z Żołny.
W szkole ewangelickiej w Starej Brdzie Pilskiej (ewangelickiej, ponieważ nauczał w niej nauczyciel wyznania ewangelickiego) (...) procentowy udział dzieci wyznania katolickiego w latach 1878-1891 (bez 1880 r.) mieścił się w granicach od 18,9 do 31,6%.
19 marca 1883 r. przełożonym szkoły zlecono zatrudnienie nauczycielki kobiecych robót ręcznych. (Dotychczas bowiem zajęcia te nie były w Starej Brdzie Pilskiej prowadzone.) Rewizja szkoły z dnia 4 lipca 1883 r. podaje, że zawarty został kontrakt na udzielanie lekcji kobiecych robót ręcznych z żoną nauczyciela. Poza tym informowano również, że prowadzone są zajęcia techniczne (Handfertigkeitsunterricht), na których plecione są kosze, wiązane frędzle a jeden chłopiec wykonywał prace labzegą (piłką wyrzynarką).
13 października 1883 r. lokalny inspektor szkolny, ksiądz Liebenow ze Świeszyna, pisał do powiatowego inspektora szkolnego: "Niestety ferie św. Michała (Michaelisferien) rozpoczęły się tego roku tak wcześnie, iż połowa ferii minęła się właściwie z celem, ponieważ z ich początkiem nikt jeszcze nie mógł tutaj rozpocząć zbiórki ziemniaków. Kierownictwo szkoły w Starej Brdzie [Pilskiej] prosiło mnie więc jak najusilniej, aby ferie przedłużyć jeszcze o 8 dni, a nie ulega wątpliwości, że właśnie zbiór ziemniaków jest dla prostych ludzi kwestią życia, i że koniecznie potrzebują do tego celu dzieci. Dlatego też proszę o upoważnienie, by móc przedłużyć ferie, (...), jeszcze do końca następnego tygodnia".
17 października 1883 r. powiatowy inspektor szkolny, Treichel, odpowiedział na powyższą prośbę, "że miałby wątpliwości, aby na podstawie przytoczonego argumentu przedłużyć ferie św. Michała, skoro [zaś] według rozporządzenia Królewskiego Rządu z dnia 20 listopada 1873 r. zezwala się powiatowemu inspektorowi szkolnemu ustalać różne terminy początkowe dla ferii żniwnych (Ernteferien), uzasadnione podanie kierownictwa szkoły w Starej Brdzie [Pilskiej] o ustalenie późniejszego terminu dla szkoły byłoby więc wzięte pod uwagę. Gdyby podczas tygodnia od 15 do 20 października odbywały się zajęcia w szkole, pozostawiam najuniżeniej do uznania, osądzenie z uwzględnieniem istniejących warunków ewentualnych nieobecności".
11 kwietnia 1884 r. lekarz powiatowy stwierdził u dzieci Helbinga szkarlatynę. Szkoła musiała więc zostać zamknięta. Dnia 4 czerwca 1884 r. landrat człuchowski, dr Wilhelm Scheffer, powiadomił powiatowego inspektora szkolnego, Treichla z Człuchowa, że epidemię szkarlatyny i dyfterytu w Starej Brdzie Pilskiej można uważać za wygasłą. Zajęcia szkolne rozpoczęły się już 19 maja.
Z dniem 1 lipca 1884 r. nastąpiło zwolnienie nauczyciela Helbinga.
Już 17 maja 1884 r. Puttkammer pisał w związku z mającym nastąpić zatrudnieniem nowego nauczyciela, iż tym razem chcieliby dostać porządnego nauczyciela. Z Helbingiem mieli bowiem dość niedobre doświadczenia. Również przez swe długi, jakie po sobie pozostawił, był dla nich Helbing bardzo drogim nauczycielem. Puttkammer zaproponował również swego kandydata na urząd nauczycielski w Starej Brdzie Pilskiej, którego polecił mu nauczyciel Polte z Trzyńca.
Od 1 lipca do 30 września 1884 r. nauczał w Starej Brdzie Pilskiej (w zastępstwie) katolicki kandydat na urząd nauczycielski, Semrau.
Carl Semrau (ur. 1 maja 1863 r.) przygotowany został do wykonywania swego zawodu w Grudziądzu. Po raz pierwszy zatrudniony został dnia 20 czerwca 1884 r.
1 października 1884 r. stanowisko nauczyciela w Starej Brdzie Pilskiej objął Wilhelm Kroll - nauczyciel z Borowego Młyna. Kroll pobierał swe nauki w seminarium nauczycielskim w Malborku. Przybywając do Starej Brdy Pilskiej miał 26 lat.
23 sierpnia 1884 r. nauczyciel Balzer ze Starzna prosił powiatowego inspektora szkolnego o przeniesienie go na wolny wówczas urząd nauczycielski w Kłodawie (Gr. Kladau) w powiecie chojnickim, lub - jeśli jego prośba nie zostałaby pozytywnie rozpatrzona - o ponowną możliwość udzielania lekcji religii w Starej Brdzie Pilskiej od 1 października 1884 r. (Jak już wiemy do 30 września 1884 r. nauczał w Starej Brdzie Pilskiej katolicki nauczyciel.) W tej samej też sprawie pisał Balzer dnia 8 września 1884 r. Wówczas to podkreślał w związku z lekcją religii dla katolików w Starej Brdzie Pilskiej, że chodzenie stanowi dla niego wypoczynek i wspiera jego zdrowie. Co się zaś tyczy wolnego urzędu nauczycielskiego w Kłodawie, to Balzer - dowiedziawszy się, iż szkoła w tejże miejscowości jest szlacheckiego patronatu - zrezygnował z niego. Nauczyciel Balzer ze Starzna otrzymał więc raz jeszcze zezwolenie na udzielanie lekcji religii dla uczniów wyznania katolickiego w Starej Brdzie Pilskiej.
Rewizja szkoły z dnia 14 września 1878 r. informowała o dobrym stanie budynku szkolnego, izby lekcyjnej, mieszkania nauczyciela, budynków gospodarczych i ustępu. Jednakże nie zawsze istniał tak dobry stan wyżej wymienionych budynków i pomieszczeń. Jak to bowiem przeważnie bywa, co pewien czas wymagane są remonty, pojawia się potrzeba dokonania zmian lub uzupełnień stanu istniejącego.
Tak np. dnia 18 stycznia 1885 r. powiatowy inspektor szkolny, Treichel, zwrócił się z zapytaniem do księdza Liebenowa, czy braki stwierdzone podczas ostatniej rewizji szkoły w Starej Brdzie Pilskiej (rozebranie chlewu i zaopatrzenie szkoły w półkę na książki) zostały już usunięte. Liebenow odpowiedział dnia 12 lutego 1885 r., iż właściciel majątku, Puttkammer, wzbrania się, aby wszystkie naprawy szkoły w Starej Brdzie Pilskiej przejęte były przez samą Starą Brdę Pilską, ponieważ wcześniej naprawy te ponoszone były po połowie: połowę kosztów ponosił majątek Stara Brda, drugą zaś połowę Stara Brda Pilska. Liebenow podawał dalej: "Obecny właściciel Starej Brdy - skarb państwa (Forstfiskus) wzbrania się partycypować w kosztach napraw, a on, pan Puttkammer, od lat wyłożył wspólnie już tak wiele na naprawy etc. w Starej Brdzie [Pilskiej], że naprzód oczekuje, że jego wydatki zostaną mu ponownie zwrócone".
W tym samym też roku (1885), w piśmie z dnia 24 listopada skierowanym do powiatowego inspektora szkolnego, Liebenow "pozwolił sobie" na uwagę związaną z brakami i wadami w szkołach. "Już na jednej z ostatnich konferencji" - pisał Liebenow - "skorzystałem z okazji, aby zwrócić uwagę i zasugerować nauczycielom, że przy odrobinie miłości do sprawy gminy wyświadczona może być niejedna przysługa i niejeden wydatek zaoszczędzony. Lecz niestety co niektóry z panów pozwala, zanim sam przymocuje choćby tylko luźną deskę, zawalić się połowie płotu lub ścianie szczytowej lub czegoś tam jeszcze, ponieważ jest to przecież niezaprzeczalnie sprawa gminy".
W piśmie z dnia 8 marca 1885 r. Królewski Rząd w Kwidzynie odpowiedział na podanie Puttkammera dotyczące wykorzystania uczęszczających do szkoły dzieci do prac na roli w okresie nauki szkolnej, iż powiatowy inspektor szkolny za zgodą landrata ustalił - biorąc pod uwagę tamtejsze interesy rolnicze - że ferie letnie trwać mają 14 dni, zaś ferie jesienne 4 tygodnie. Również zastosował się do zalecenia, żeby ferie jesienne zaczynały się zawsze w drugiej połowie września, w poniedziałek. Powiatowemu inspektorowi szkolnemu nie zezwolono przedłużać ferii jesiennych ponad 4 tygodnie. Również Puttkammerowi nie wolno było zatrudniać 4 dzieci tydzień po zakończeniu ferii jesiennych. Nie zastosowanie się w przyszłości do istniejących zaleceń - pisano dalej do Puttkammera - groziło karą policyjną na podstawie rozporządzeń policyjnych z dnia 30 marca 1858 r. i 21 kwietnia 1862 r.
16 listopada 1888 r. zarządca starostwa człuchowskiego powiadomił powiatowego inspektora szkolnego, Henkla z Przechlewa, że w Starej Brdzie Pilskiej panuje krztusiec i dlatego poproszono naczelnika urzędu w Żołnie, aby na razie zamknął szkołę w tejże miejscowości. Jak podawał miejscowy inspektor szkolny, ksiądz Langhans z Pietrzykowa, szkoła w Starej Brdzie Pilskiej zamknięta została już 20 listopada. Jeszcze na początku stycznia 1889 r. miejscowa szkoła była zamknięta. Kroll pisał dnia 4 stycznia 1889 r.: "Kaszle jeszcze 8 uczniów; niektórzy całkiem poważnie".
[...] patronem szkoły od 1879 r. był Królewski Rząd w Kwidzynie, zaś miejscowymi inspektorami szkolnymi byli księża ewangeliccy ze Świeszyna i Pietrzykowa (od 1887 r. Pietrzykowo miało własnego księdza).
Rewizja szkoły z 1878 r. podawała, iż nauczyciel nie piastował dodatkowych urzędów oraz nie zajmował się innymi zajęciami ubocznymi. W późniejszym czasie Franz Helbing, jak i Wilhelm Kroll zajmowali się dodatkowo jedynie pszczelarstwem.
W rewizji z 1878 r. zawarta była również informacja o półdniowych zajęciach szkolnych, które wynikały z tego, iż rodzice potrzebowali swych dzieci do wypasu zwierząt. Sytuacja ta nie uległa zmianie w kolejnych kilku latach.
W omawianym okresie czasu (do 1891 r.) nie istniało przy szkole w Starej Brdzie Pilskiej boisko ze sprzętem gimnastycznym (dzieci wykonywały jedynie wolne ćwiczenia gimnastyczne).
W 1891 r. wspomina się po raz pierwszy o bibliotece szkolnej, którą tworzyło 40 książek.

Spis treści: