Jacek Bublewicz - Szkola ewangelicka w Starej Brdzie Pilskiej

Biblioteka Koczalska - Floetensteiner Bibliothek

www.koczala.hiazintus.com

Texte

Jacek Bublewicz

Szkola ewangelicka w Starej Brdzie Pilskiej

Z dziejow szkol polnocnej czesci ziemi czluchowskiej w XIX wieku

Szkola w Starej Brdzie Pilskiej istniala od 1847 r.
Z dniem 15 czerwca 1878 r. urzad nauczycielski w Starej Brdzie Pilskiej objal Ottomar Guth. Przed powoleniem Gutha nauczal w Starej Brdzie Pilskiej nauczyciel Rütz, ktory przeszedl w stan spoczynku 1 pazdziernika 1877 r. Guth przybywajac do Starej Brdy Pilskiej mial 23 lata a przygotowany zostal do wykonywania swego zawodu w seminarium nauczycielskim w Malborku. Nauczyciel ten nauczal w miejscowej szkole do 1881 r. Dnia 15 pazdziernika 1881 r. nastapilo jego przeniesienie do pobliskiego Pietrzykowa. Ottomar Guth zarabial w Starej Brdzie Pilskiej 750 marek i byl zatrudniony jedynie prowizorycznie.
Nastepca Gutha zostal Franz Helbing, ktory rowniez pobieral swe nauki w Malborku. Helbing objal stanowisko nauczyciela w Starej Brdzie Pilskiej dnia 15 pazdziernika 1881 r.
W odpowiedzi na wniosek zlozony przez ksiedza Gronaua z Koczaly, Krolewski Rzad w Kwidzynie zwrocil sie dnia 30 maja 1882 r. do powiatowego inspektora szkolnego, Treichla z Czluchowa, z prosba o zapytanie sie nauczyciela Balzera ze Starzna, czy ten niechcialby w Starej Brdzie Pilskiej nauczac dzieci wyznania katolickiego religii i jaka by zadal zaplate za kazdorazowe udanie sie do tej miejscowosci, aby udzielac w niej raz w tygodniu wspomnianej lekcji. Balzer przyjalwszy ta propozycje zapragnal otrzymywac za kazde udanie sie do Starej Brdy Pilskiej 3 marki. Rowniez 3 marki (przecietnie w roku 114 marek) dostawal za lekcje religii w Starej Brdzie Pilskiej August Longear ze Starzna, ktory udzielal swych lekcji w sobote od 1 do 3 godz. (1887 r.); na zajecia te uczeszczaly rowniez dzieci wyznania katolickiego z Zolny.
W szkole ewangelickiej w Starej Brdzie Pilskiej (ewangelickiej, poniewaz nauczal w niej nauczyciel wyznania ewangelickiego) (...) procentowy udzial dzieci wyznania katolickiego w latach 1878–1891 (bez 1880 r.) miescil sie w granicach od 18,9 do 31,6%.
19 marca 1883 r. przelozonym szkoly zlecono zatrudnienie nauczycielki kobiecych robot recznych. (Dotychczas bowiem zajecia te nie byly w Starej Brdzie Pilskiej prowadzone.) Rewizja szkoly z dnia 4 lipca 1883 r. podaje, ze zawarty zostal kontrakt na udzielanie lekcji kobiecych robot recznych z zona nauczyciela. Poza tym informowano rowniez, ze prowadzone sa zajecia techniczne (Handfertigkeitsunterricht), na ktorych plecione sa kosze, wiazane fredzle a jeden chlopiec wykonywal prace labzega (pilka wyrzynarka).
13 pazdziernika 1883 r. lokalny inspektor szkolny, ksiadz Liebenow ze Swieszyna, pisal do powiatowego inspektora szkolnego: „Niestety ferie sw. Michala (Michaelisferien) rozpoczely sie tego roku tak wczesnie, iz polowa ferii minela sie wlasciwie z celem, poniewaz z ich poczatkiem nikt jeszcze nie mogl tutaj rozpoczac zbiorki ziemniakow. Kierownictwo szkoly w Starej Brdzie [Pilskiej] prosilo mnie wiec jak najusilniej, aby ferie przedluzyc jeszcze o 8 dni, a nie ulega watpliwosci, ze wlasnie zbior ziemniakow jest dla prostych ludzi kwestia zycia, i ze koniecznie potrzebuja do tego celu dzieci. Dlatego tez prosze o upowaznienie, by moc przedluzyc ferie, (...), jeszcze do konca nastepnego tygodnia”.
17 pazdziernika 1883 r. powiatowy inspektor szkolny, Treichel, odpowiedzial na powyzsza prosbe, „ze mialby watpliwosci, aby na podstawie przytoczonego argumentu przedluzyc ferie sw. Michala, skoro [zas] wedlug rozporzadzenia Krolewskiego Rzadu z dnia 20 listopada 1873 r. zezwala sie powiatowemu inspektorowi szkolnemu ustalac rozne terminy poczatkowe dla ferii zniwnych (Ernteferien), uzasadnione podanie kierownictwa szkoly w Starej Brdzie [Pilskiej] o ustalenie pozniejszego terminu dla szkoly byloby wiec wziete pod uwage. Gdyby podczas tygodnia od 15 do 20 pazdziernika odbywaly sie zajecia w szkole, pozostawiam najunizeniej do uznania, osadzenie z uwzglednieniem istniejacych warunkow ewentualnych nieobecnosci”.
11 kwietnia 1884 r. lekarz powiatowy stwierdzil u dzieci Helbinga szkarlatyne. Szkola musiala wiec zostac zamknieta. Dnia 4 czerwca 1884 r. landrat czluchowski, dr Wilhelm Scheffer, powiadomil powiatowego inspektora szkolnego, Treichla z Czluchowa, ze epidemie szkarlatyny i dyfterytu w Starej Brdzie Pilskiej mozna uwazac za wygasla. Zajecia szkolne rozpoczely sie juz 19 maja.
Z dniem 1 lipca 1884 r. nastapilo zwolnienie nauczyciela Helbinga.
Juz 17 maja 1884 r. Puttkammer pisal w zwiazku z majacym nastapic zatrudnieniem nowego nauczyciela, iz tym razem chcieliby dostac porzadnego nauczyciela. Z Helbingiem mieli bowiem dosc niedobre doswiadczenia. Rowniez przez swe dlugi, jakie po sobie pozostawil, byl dla nich Helbing bardzo drogim nauczycielem. Puttkammer zaproponowal rowniez swego kandydata na urzad nauczycielski w Starej Brdzie Pilskiej, ktorego polecil mu nauczyciel Polte z Trzynca.
Od 1 lipca do 30 wrzesnia 1884 r. nauczal w Starej Brdzie Pilskiej (w zastepstwie) katolicki kandydat na urzad nauczycielski, Semrau.
Carl Semrau (ur. 1 maja 1863 r.) przygotowany zostal do wykonywania swego zawodu w Grudziadzu. Po raz pierwszy zatrudniony zostal dnia 20 czerwca 1884 r.
1 pazdziernika 1884 r. stanowisko nauczyciela w Starej Brdzie Pilskiej objal Wilhelm Kroll – nauczyciel z Borowego Mlyna. Kroll pobieral swe nauki w seminarium nauczycielskim w Malborku. Przybywajac do Starej Brdy Pilskiej mial 26 lat.
23 sierpnia 1884 r. nauczyciel Balzer ze Starzna prosil powiatowego inspektora szkolnego o przeniesienie go na wolny wowczas urzad nauczycielski w Klodawie (Gr. Kladau) w powiecie chojnickim, lub – jesli jego prosba nie zostalaby pozytywnie rozpatrzona – o ponowna mozliwosc udzielania lekcji religii w Starej Brdzie Pilskiej od 1 pazdziernika 1884 r. (Jak juz wiemy do 30 wrzesnia 1884 r. nauczal w Starej Brdzie Pilskiej katolicki nauczyciel.) W tej samej tez sprawie pisal Balzer dnia 8 wrzesnia 1884 r. Wowczas to podkreslal w zwiazku z lekcja religii dla katolikow w Starej Brdzie Pilskiej, ze chodzenie stanowi dla niego wypoczynek i wspiera jego zdrowie. Co sie zas tyczy wolnego urzedu nauczycielskiego w Klodawie, to Balzer – dowiedziawszy sie, iz szkola w tejze miejscowosci jest szlacheckiego patronatu – zrezygnowal z niego. Nauczyciel Balzer ze Starzna otrzymal wiec raz jeszcze zezwolenie na udzielanie lekcji religii dla uczniow wyznania katolickiego w Starej Brdzie Pilskiej.
Rewizja szkoly z dnia 14 wrzesnia 1878 r. informowala o dobrym stanie budynku szkolnego, izby lekcyjnej, mieszkania nauczyciela, budynkow gospodarczych i ustepu. Jednakze nie zawsze istnial tak dobry stan wyzej wymienionych budynkow i pomieszczen. Jak to bowiem przewaznie bywa, co pewien czas wymagane sa remonty, pojawia sie potrzeba dokonania zmian lub uzupelnien stanu istniejacego.
Tak np. dnia 18 stycznia 1885 r. powiatowy inspektor szkolny, Treichel, zwrocil sie z zapytaniem do ksiedza Liebenowa, czy braki stwierdzone podczas ostatniej rewizji szkoly w Starej Brdzie Pilskiej (rozebranie chlewu i zaopatrzenie szkoly w polke na ksiazki) zostaly juz usuniete. Liebenow odpowiedzial dnia 12 lutego 1885 r., iz wlasciciel majatku, Puttkammer, wzbrania sie, aby wszystkie naprawy szkoly w Starej Brdzie Pilskiej przejete byly przez sama Stara Brde Pilska, poniewaz wczesniej naprawy te ponoszone byly po polowie: polowe kosztow ponosil majatek Stara Brda, druga zas polowe Stara Brda Pilska. Liebenow podawal dalej: „Obecny wlasciciel Starej Brdy – skarb panstwa (Forstfiskus) wzbrania sie partycypowac w kosztach napraw, a on, pan Puttkammer, od lat wylozyl wspolnie juz tak wiele na naprawy etc. w Starej Brdzie [Pilskiej], ze naprzod oczekuje, ze jego wydatki zostana mu ponownie zwrocone”.
W tym samym tez roku (1885), w pismie z dnia 24 listopada skierowanym do powiatowego inspektora szkolnego, Liebenow „pozwolil sobie” na uwage zwiazana z brakami i wadami w szkolach. „Juz na jednej z ostatnich konferencji” – pisal Liebenow – „skorzystalem z okazji, aby zwrocic uwage i zasugerowac nauczycielom, ze przy odrobinie milosci do sprawy gminy wyswiadczona moze byc niejedna przysluga i niejeden wydatek zaoszczedzony. Lecz niestety co niektory z panow pozwala, zanim sam przymocuje chocby tylko luzna deske, zawalic sie polowie plotu lub scianie szczytowej lub czegos tam jeszcze, poniewaz jest to przeciez niezaprzeczalnie sprawa gminy”.
W pismie z dnia 8 marca 1885 r. Krolewski Rzad w Kwidzynie odpowiedzial na podanie Puttkammera dotyczace wykorzystania uczeszczajacych do szkoly dzieci do prac na roli w okresie nauki szkolnej, iz powiatowy inspektor szkolny za zgoda landrata ustalil – biorac pod uwage tamtejsze interesy rolnicze – ze ferie letnie trwac maja 14 dni, zas ferie jesienne 4 tygodnie. Rowniez zastosowal sie do zalecenia, zeby ferie jesienne zaczynaly sie zawsze w drugiej polowie wrzesnia, w poniedzialek. Powiatowemu inspektorowi szkolnemu nie zezwolono przedluzac ferii jesiennych ponad 4 tygodnie. Rowniez Puttkammerowi nie wolno bylo zatrudniac 4 dzieci tydzien po zakonczeniu ferii jesiennych. Nie zastosowanie sie w przyszlosci do istniejacych zalecen – pisano dalej do Puttkammera – grozilo kara policyjna na podstawie rozporzadzen policyjnych z dnia 30 marca 1858 r. i 21 kwietnia 1862 r.
16 listopada 1888 r. zarzadca starostwa czluchowskiego powiadomil powiatowego inspektora szkolnego, Henkla z Przechlewa, ze w Starej Brdzie Pilskiej panuje krztusiec i dlatego poproszono naczelnika urzedu w Zolnie, aby na razie zamknal szkole w tejze miejscowosci. Jak podawal miejscowy inspektor szkolny, ksiadz Langhans z Pietrzykowa, szkola w Starej Brdzie Pilskiej zamknieta zostala juz 20 listopada. Jeszcze na poczatku stycznia 1889 r. miejscowa szkola byla zamknieta. Kroll pisal dnia 4 stycznia 1889 r.: „Kaszle jeszcze 8 uczniow; niektorzy calkiem powaznie”.
(...) patronem szkoly od 1879 r. byl Krolewski Rzad w Kwidzynie, zas miejscowymi inspektorami szkolnymi byli ksieza ewangeliccy ze Swieszyna i Pietrzykowa (od 1887 r. Pietrzykowo mialo wlasnego ksiedza).
Rewizja szkoly z 1878 r. podawala, iz nauczyciel nie piastowal dodatkowych urzedow oraz nie zajmowal sie innymi zajeciami ubocznymi. W pozniejszym czasie Franz Helbing, jak i Wilhelm Kroll zajmowali sie dodatkowo jedynie pszczelarstwem.
W rewizji z 1878 r. zawarta byla rowniez informacja o poldniowych zajeciach szkolnych, ktore wynikaly z tego, iz rodzice potrzebowali swych dzieci do wypasu zwierzat. Sytuacja ta nie ulegla zmianie w kolejnych kilku latach.
W omawianym okresie czasu (do 1891 r.) nie istnialo przy szkole w Starej Brdzie Pilskiej boisko ze sprzetem gimnastycznym (dzieci wykonywaly jedynie wolne cwiczenia gimnastyczne).
W 1891 r. wspomina sie po raz pierwszy o bibliotece szkolnej, ktora tworzylo 40 ksiazek.

Inhalt