Dźwierzno - zarys dziejów

W dniu 6 listopada 1374 r. Wielki Mistrz Krzyżacki, Winrich von Kniprode, przyznał Jakobowi von Dachsdamerow i synom jego brata 26 włók w „Zwyrsnie”. Dźwierzno powstało więc na prawie chełmińskim, a jego właściciele mogli dziedziczyć je w spadku z pokolenia na pokolenie. Fragment dokumentu wystawionego przez Winricha von Kniprode brzmi następująco: „Wir bruder Wynrich von Knyprode homeister des ordins der brudere des spitals sendte Marien des dutzchen husis von Jerusalem, mit rate unsir metegebitere, vorlyen und gebin Jacob von Dachsdamerow und synes brudirs kindren, und iren allen rechten erben und nachkomelingen, XXVI huben zcu Zwyrsno mit dem see, der Zwyrsno heysit, gelegen bynnen den grenitzen, als sie in bewisit sint von unsren brudren, zcu Culmischem rechte frie erbelich und ewiclich zcu besitzen” (zob. cały dokument).
Zakon wszakże zastrzegł sobie 2 włóki i znajdujące się w Zwyrsnie barcie, przy równoczesnym zakazie lokalizacji nowych. Obowiązkowe świadczenia Jakoba von Dachsdamerow obejmowały: 1 „Platendienst" (zobowiązanie szlachcica do służenia bronią, koniem itd.), 30 korców owsa i – „zcu bekentnis der herschaft” – 1 funt wosku oraz 1 koloński lub 5 pruskich fenigów jako roczny czynsz płacony na dzień św. Marcina.
Wojna, jaka miała miejsce w latach 1410–1411, przyniosła dźwierzanom mieszkającym przy samej granicy pomorskiej, wiele okropnych napadów ze strony pomorskich rycerzy – zbójników, którzy to Dźwierzno splądrowali, a następnie spalili.
Po tej katastrofie wieś przez długi czas nie mogła odzyskać swego dawnego oblicza. Na podstawie dokumentów pojawia się Dźwierzno dopiero w 1526 r., kiedy to polski król, Zygmunt I, zatwierdza własności braci Konarskich: „…nec non villas Pagdamsk (Pagdanzig=Pakotulsko) et Zwierzno, Almanice ‘Darsz’ dictas, et stagnum ibidem paenes limites dictum Zwierzno, situm in terra Pomeraniae et districtu Schluchoviensi”.
W lustracji z 1648 r. mówi się o istnieniu we wsi 10 zajętych włók. W 1653 r. właścicielem majątku Dźwierzno był pewien Grzembiński, który to wybudował w pobliżu jeziora Studzieniczno (niem. Stüdnitzsee) dźwierzeński młyn. Ponieważ młynowi temu często brakowało wody, dzierżawa wynosiła tylko 10 korców żyta, 5 korców jęczmienia i 5 korców owsa; w sumie mieściła się ona w kwocie 9 talarów.
W 1682 r. folwark w Dźwierznie posiadał 60 morgów ziemi.
W 1753 r. folwark należał do pana von Więckowskiego .
Więckowski podał w 1773 r. do protokołu: „Das Gut hat einen Umfang von 13 Hufen, besitzt keinen Wald, nicht eine Hand voll Heu, viel Sandland, in 4 Felder geteilt”.
W 1772 r. Dźwierzno posiadało 13 włók, które zamieszkiwały 2 rolnicze oraz 11 innych rodzin (m.in. 1 nauczyciel, 1 pasterz z 30 własnymi owcami i 1 młynarz). Rolnicy i bezrolni zobowiązani byli do służby polegającej na świadczeniu pracy na rzecz właściciela majątku (rolnicy: 1 dzień pracy w tygodniu z wołami należącymi do majątku oraz 1 dzień pracy w tygodniu własnymi rękoma; bezrolni: 1,5 dnia w tygodniu). Rybołówstwo było podobno w owym czasie nie warte podejmowania wysiłku. Pewien urzędnik pisał: „Die Fischerei in dem kleinen Seechen lohnt nicht der Mühe”.
Około 1800 r. Dźwierzno przeszło w posiadanie Jakoba von Kleista. Właściciel ten przeprowadził regulację stosunków rolnych, w wyniku czego powstała wieś z 8 gospodarzami oraz młyn (przed tym wydarzeniem mieszkało we wsi 10 rolników posiadających 1829 magdeburskich morgów; później ziemia ich została zmniejszona do 482 magdeburskich morgów). Połowa włości przypadła właścicielowi majątku (także jezioro).
W 1826 r. Jakob von Kleist sprzedał swe mienie Friedrichowi Geißowi, od którego nabyła Dźwierzno panna von Stutterheim. Kolejnym właścicielem Dźwierzna został von Arnim. Następnie Dźwierzno poddane zostało licytacji. Nabywca Haesen nie mógł jednak własności utrzymać. Po ponownej przymusowej sprzedaży nabył Dźwierzno von Puttkammer, który pozostawił je pod władanie pani Haesen. Właścicielka ta zbyła majątek w 1898 r. skarbowi państwa. W ten właśnie sposób powstał majątek leśny Dźwierzno (Forstgut Darsen). Do majątku wprowadził się leśniczy. Zalesione zostały obszerne połacie ziemi i podporządkowane Nadleśnictwu Niesiłowo (Oberförsterei Schulzenwalde). W 1928 r. majątek leśny został zlikwidowana, a jego cześć, wraz ze wsią Dźwierzno i młynem, stanowiła gminę Dźwierzno. Ostatnim włodarzem Dźwierzna przed 1945 r. był pan Grönke.
Od 1945 r. wieś nosi nazwę Dźwierzno. Latem 1947 r. nastąpiło przymusowe wysiedlenie niemal wszystkich mieszkańców Dźwierzna. Rolnicy dźwierzeńcy (wszyscy wyznania ewangelickiego) nosili w 1945 r. następujące nazwiska: Splett, Wendt, Baumann, Böhnke, Grönke, Koglin, Tohm i Guse.
W 1954 r. miejscowość przyłączona została do powiatu miasteckiego. Dawna gmina Dźwierzno nie istnieje; początkowo stanowiła cześć gminy Pietrzykowo, następnie w latach 1959-1973 część gminy Wałdowo a obecnie mieści się w granicach gminy Koczała (pow. Człuchów). W 1994 r. Dźwierzno zamieszkiwało 15 osób.

Dawna szkoła w Dźwierznie

Dawna szkoła w Dźwierznie

Dźwierzno posiadało niegdyś swój własny kościół. Do 1617 r. miejscowy kościół należał do katolików . W 1617 r. przekazany został przez arcybiskupa gnieźnieńskiego dekanatowi Czarne (dekanat „Hamerstin”).
W 1653 r. większą część mieszkańców stanowili ewangelicy. W tym czasie dźwierzeńska świątynia związana była ściśle z Grabowem, stanowiąc filię tamtejszego kościoła ewangelickiego, którego powstanie zainicjowane zostało przez protestancką właścicielkę tamtejszego majątku. Według przekazu starszego pana ze Słosinka , w Grabowie skradziono dwa woły, po czym schwytano złodzieja, którego następnie zastrzelono w grabowskim kościele. Jego krew spryskała kościelne belki. Przez ten karygodny czyn nie odbywały się tam więcej kazania; do tego zmarła patronka kościoła. Związek kościelny pomiędzy Dźwierznem a Grabowem został przerwany (kościół w Grabowie stał się katolicki ). Przez długi czas odbywano modlitwy w mieszkaniu zarządcy Dźwierzna, który poświęcił na ten cel jeden pokój.
W 1767 r. udało się proboszczowi Runge ze Świeszyna, gdzie mieścił się urząd parafialny, wznieść w Dźwierznie kościół z drewna, kryty słomianym dachem. Kościół ten był przez dłuższy czas centralnym punktem spotkań ewangelików z Łękini, Płocicza oraz Koczały. Kościół ten jednak stopniowo zawalał się.
W 1868 r. musiała nastąpić ponowna budowa kościoła przy pomocy nadającego się jeszcze materiału ze starego budynku. Kościół ten wzniesiony został w stylu „Fachwerk” (tzw. mur pruski), a na dachu posiadał wieżyczkę.
Od 1895 r. dźwierzeński kościół należał (jako filia) do nowo utworzonego wikariatu w Koczale, który od 1900 r. przeistoczył się w parafię. Katoliccy mieszkańcy Dźwierzna odbywali swe modlitwy w Koczale. W 1925 r. stanowili oni 8,8 % ogółu ludności wsi. Księgi kościelne dotyczące katolickich mieszkańców Dźwierzna, znajdowały się w Koczale (od 1651 r.). Księgi dla ewangelików prowadzone były przed 1900 r. w Świeszynie, po 1900 r. w Koczale.
Obecnie po dźwierzeńskim kościele nie pozostało nawet śladu.

Odnośnie szkolnictwa w Dźwierznie odsyłam do artykułu: "Szkoła ewangelicka w Dźwierznie".

Materiały źródłowe:

Blanke A.: Aus vergangenen Tagen des Kreises Schlochau. Geschichte der Ortschaften. Schlochau 1936.
Brunner E.: Schlochau. Entstehung und Entwicklung einer Verwaltungs- und Wirtschaftseinheit im deutschen Osten. Leipzig 1939.
Panske P.: Handfesten der Komturei Schlochau 1323-1466. Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreussens. Danzig 1921.
Vollack M., Lemke H.: Der Kreis Schlochau. Kiel 1974.

Warto przeczytać:

Bublewicz J.: Pan von Kleist i szkolnictwo. 2001
Bublewicz J.: Majątek Dźwierzno w 1819 r. Nazwy miejscowe Koczały i okolic w XIX w. 2002
Bublewicz J.: Cmentarz ewangelicki w Dźwierznie. 2004

Warto obejrzeć:

Akwarele z Dźwierzna

Twoje uwagi

Powrót